نگهبان آنى و زيان باد بر معاملهء بنده‌اى كه از محبّت تو بهره‌اى براى خويش قرار نداده است » . و نيز عرض مىكند : « خود را به همه چيز شناسانده‌اى و هيچ چيزى به تو نادان نيست » و نيز : « در همه چيز خود را به من شناسانده‌اى » « 1 » . همچنين ديگر رواياتى كه در اين معنا از ائمه عليه السّلام وارد شده است . آرى ، ممكن است در آخرت وضوح و انكشاف به اندازهء صفا و پاكيزگى دلها افزونتر از دنيا باشد . غزّالى مىگويد : هنگامى كه با فرا رسيدن مرگ حجاب برداشته شود ، جان آدمى همچنان آلوده به كدورات دنيا باقى مىماند و اين كدورات بكلّى از او جدا نخواهد شد ، اگر چه آنها در اشخاص متفاوت است . برخى چنان پليدى و زنگار بر جان آنها نشسته كه چون آيينه‌اى شده‌اند كه بر اثر تراكم ريم و زنگار ، جوهر آن از دست رفته و به هيچ روى اصلاح و صيقلى نمىپذيرد . اينها كسانى هستند كه تا ابد از پروردگار خويش محجوبند و از آن حالت به خدا پناه مىبريم . دستهء ديگر كه پليدى آنها به حدّ « رين و طبع » نرسيده و قابل تصفيه و صيقلى هستند ، به آتش عرضه مىشوند تا پليديهايى كه به آنها آلوده‌اند زدوده شود . عرضهء آنها بر آتش به اندازه نيازى است كه به تزكيه دارند و كمترين آن يك لحظه كوتاه و بيشترين آن نسبت به مؤمنان طبق اخبار وارد هفت هزار سال است . هيچ نفسى از اين جهان كوچ نمىكند ، جز اين كه غبار و كدورتى هر چند اندك به همراه دارد . از اين رو خداوند فرموده است : وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ، ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا « 2 » ، بنابراين هر نفسى بايد به ورود در آتش يقين و به خروج خود از آن شكّ داشته باشد . بارى پس از آن كه خداوند تطهير و تزكيهء هر نفس را به كمال رساند و زمان مقدّر فرا رسد و از همهء آنچه در شرع وارد شده اعمّ از عرض [ اعمال ] و حساب و جز اينها فراغ حاصل گردد استحقاق بهشت مىيابد ، ليكن اين وقتى مبهم است و خداوند هيچ يك از آفريدگان را بر آن آگاه نكرده است ، چه اين امور پس از وقوع قيامت اتّفاق مىافتد و وقت قيامت مجهول است . او در اين هنگام به صفا دادن و پاكيزه كردن خود از تيرگيها مشغول مىشود ، به طورى كه هيچ غبار و كدورتى چهرهء او را نپوشاند تا حق تعالى بر او تجلّى فرمايد و خداوند بر او متجلّى مىشود ، به طورى كه انكشاف و تجلّى او براى وى در مقايسه با آنچه

--> ( 1 ) اقبال الاعمال سيّد بن طاووس از دعاى آن حضرت در روز عرفه . ( 2 ) مريم / 71 و 72 : و همه شما وارد جهنّم مىشويد ، اين امرى است حتمى و فرمانى است قطعى از پروردگارتان . سپس آنها را كه تقوا پيشه كردند از آن رهايى مىبخشيم و ستمگران را در حالى كه ( از ضعف و ذلت ) به زانو درآمده‌اند ، در آن رها مىكنيم .